Galatea figureert in de 19e eeuw veelvuldig in verhalen en beelden die zijn gebaseerd op de Griekse en Romeinse mythologie. Als ideaal van de schoonheid van de vrouw en als toonbeeld van de scheppende kracht van de kunst en liefde, heeft ze een plaats verovert naast Aphrodite/Venus, Artemis/Diana en Athena/Minerva. Terwijl die laatsten van goddelijke bloede zijn, is Galatea een eenvoudige sterveling, zoals jij en ik, zeg maar...
Wie was deze Galatea en wat maakte haar zo beroemd?
Galatea wordt vrijwel altijd in een adem genoemd met haar schepper, de beeldhouwer Pygmalion. De mythe over Pygmalion vindt - voor zover we weten - zijn oorsprong in de Griekse oudheid. Het verhaal is via verschillende wegen bij ons terecht gekomen, maar de meest bekende en complete versie is die van de Romeinse dichter Ovidius. Hij nam het rond het begin van de jaartelling, als één van de 250 mythen op in boek X (10) van zijn "Metamorphoses". Voor wie het wil nalezen; ik heb een Nederlandse vertaling gemaakt en onderaan deze blog opgenomen.
TLDR; Pygmalion maakt een beeld van een vrouw, wordt er verliefd op en vraagt aan Aphrodite (Venus) om het beeld tot leven te wekken. Dat doet de godin en ze leefden nog lang en gelukkig.
Er is echter één probleempje: Ovidius geeft het beeld dat Pygmalion maakte geen naam... Galatea komt in het geheel niet voor in Ovidius' verhaal en overigens ook niet in enige andere versie die uit de oudheid is overgeleverd!
Maar wie heeft dan de naam Galatea bedacht?
Gelukkig ben ik niet de enige noch de eerste die zich dit afvroeg. Éne Helen H. Law publiceerde in 1932 een artikel met daarin de resultaten van haar uitgebreide onderzoek naar de herkomst van de naam Galatea (bron).
Zij concludeert dat de naam Galatea pas in de tweede helft van de XIXe eeuw algemeen gebruikt wordt voor "het beeld dat tot leven komt". De eerste die de naam gebruikt - voor zover zij heeft kunnen nagaan - is de Geneefse schrijver en filosoof Jean-Jacques Rousseau, die de naam Galat(h)ée gebruikt in zijn melodrama over Pygmalion. Hij schreef dit stuk in 1762.
Verder vermeldt zij een ballet-pantomime door ene Molin uit 1840 en een gedicht uit 1847 van Gustave Le Vavasseur die de naam Galathée vermelden (maar die ik beide niet terug kan vinden). Pas later verlaat Galatée Frankrijk: in 1865 gaat in Duitsland de operette Die Schöne Galathée in premiere en in 1871 schrijft William S. Gilbert een romantische komedie in versvorm met de titel Pygmalion and Galatea.
De oorsprong van de Galatea van Pygmalion lijkt dus in Frankrijk te liggen en wel bij Rousseau.
Overigens heeft Rousseau de naam niet zomaar verzonnen; hij kwam al voor in de Griekse mythologie als naam van een zeenimf of Nereïde. En, ook over deze Galatea schreef Ovidius in zijn Metamorphoses.
Mogelijk koos Rousseau deze naam omdat ze goed aansloot bij het beeld van ivoor, dus bij de kleur van het materiaal dat Pygmalion gebruikt voor het beeld. Gála (γάλα) betekent namelijk "melk" in het Grieks (denk ook aan "galaxy" voor "melkweg", bijvoorbeeld).
Het verhaal van Pygmalion en Galatea behandelt thema's die het publiek altijd al -en in het bijzonder in de XIXe eeuw- erg hebben aangesproken. Een paar voorbeelden van de thematiek uit deze mythe:
Hoewel de kunstenaar iets maakt wat alleen bestaat uit 'dode materie' - ivoor of steen in het geval van Pygmalion - kan dat object bij een mens echte en krachtige emoties opwekken. Dit effect is waarschijnlijk een van de belangrijkste drijvende krachten achter de creatieve activiteit van de mens. En niet alleen de toeschouwer wordt hierdoor 'betoverd', maar ook de kunstenaar zelf!
Hoewel de opvatting over wat schoonheid precies is of kan zijn door de geschiedenis steeds verandert, is het creëren van schoonheid een belangrijkste streven van de kunst geweest. Aan het einde van de XIXe eeuw, tijdens de bloeiperiode van de Art Nouveau is de schoonheid van de natuur - en die van de vrouw in het bijzonder - een centraal thema.
De liefde is een van de 'eeuwige' thema's in de kunst. Het gaat in deze mythe zowel de liefde voor het werk die de schoonheid schept als de opgevatte liefde voor het resultaat, die het uiteindelijk tot leven brengt (na de interventie van Venus, natuurlijk...).
Oftewel de ijdelheid in het streven van de mens om een ideaal te bereiken. Pygmalion kan ondanks zijn fenomenale beeldhouwkunst het beeld niet echt tot leven brengen. Daarvoor is de goddelijke of magische interventie van Venus nodig.
Sinds de renaissance, maar zeker in de XIXe eeuw is er een bijzondere aandacht voor de Griekse en Romeinse oudheid. In de XIXe eeuw worden grote ontdekkingen gedaan - denk bijvoorbeeld aan de opgravingen bij Pompeï. Dit maakt dat 'de oudheid' en ook dus ook de mythe over Pygmalion, lange tijd echt 'in de mode' is en veel kunstenaars inspireert.
In de tweede helft van de 19e en de eerste helft van de 20e eeuw is er in alle disciplines van de kunst een heuse stortvloed aan werken die zijn gebaseerd op Pygmalion en Galatea. Gedichten, boeken, toneel, opera en ballet, beeldhouwwerken en schilderijen... Alleen al op deze Franse en deze Engelse wikipagina staan tientallen werken opgesomd - en de lijsten zijn niet compleet!
Enkele beroemde voorbeelden:
Gezien de leeftijd van de mythe is het te verwachten dat de rolverdeling tussen man en vrouw -tussen Pygmalion en Galatea- een gedateerd patroon volgt. Zo heeft de (hetero) man als creatieve schepper een actieve rol, de vrouw die vooral alleen "mooi" (en blank) is, heeft een passieve houding ten opzicht van wat haar overkomt. Verder kan Pygmalion een misogyne houding verweten worden en voldoen zijn avances niet aan de normen die sinds de me-too-beweging vereist zijn.
Deze kritiek gaat zover dat ook de ethiek van het verhaal aan de kaak wordt gesteld en de schrijver bijvoorbeeld stelt dat Pygmalion het beeld niet alleen als lustobject behandelt maar het in feite herhaaldelijk aanrandt en verkracht. Hoe dan ook, het verhaal is ook nu nog actueel en biedt stof tot nadenken.
De mythe lijkt overigens zonder verlies aan kracht, aanpasbaar in een nu moderne versie waarin bijvoorbeeld een vrouwelijke beeldhouwster een prins(es) op een wit paard creëert. De verhaallijn, de handelingen en de opgeroepen emoties kunnen daarbij gelijk zijn of aangepast worden aan moderne omgangsvormen. Als titel zou ik willen suggereren: "Pygmalia en Galation".
Hoewel de naam Galatea uit de oude Griekse en Romeinse mythen stamt is de Galatea van Pygmalion pas in de 18e eeuw in Frankrijk door Rousseau geïntroduceerd. Galatea staat voor de ideale schoonheid, de liefde die de mens daarvoor opvat en het leven dat uit deze liefde voortkomt. Een verhaal dat hopelijk -wellicht in aangepaste vorm- nog vele jaren meekan.
bron: https://fr.wikisource.org/wiki/Les_Métamorphoses_(Ovide,_Nisard)/Livre_10
Als getuige van hun misdadige woede en in opstand tegen de talloze ondeugden die het hart van vrouwen aantasten, leefde Pygmalion als vrijgezel, en lange tijd bleef hij eenzaam in zijn slaapkamer. Maar met zijn gelukkige beitel, geleid door een wonderbaarlijke kunst, geeft hij het schitterende ivoor vormen, die geen enkele vrouw ooit van de natuur heeft gekregen, en de kunstenaar wordt verliefd op zijn eigen werk.
Het zijn de gelaatstrekken van een maagd, van een sterveling; ze ademt, en zonder de bescheidenheid die haar in bedwang houdt, zou men haar zien bewegen; zozeer verdwijnt de kunst onder haar eigen betovering.
Verblind, met een hart dat brandt van liefde, raakt Pygmalion onder invloed van een onbereikbaar passie. Meer dan eens strekt hij zijn hand uit naar zijn idool; hij raakt haar aan. Is het een lichaam, is het ivoor? Ivoor! Nee, dat wil hij niet toegeven. Hij beeldt zich in dat zij hem kussen teruggeeft; afwisselend spreekt hij tot haar, omhelst hij haar; hij gelooft haast dat haar lichaam meegeeft wanneer hij haar aanraakt met zijn vingers; hij is bang dat ze een afdruk achterlaten op de ledematen van het beeld.
Het ene moment overlaadt hij haar met liefkozingen, dan weer geeft hij haar lieve cadeautjes: schelpen, glanzende steentjes, vogeltjes, bloemen in duizend kleuren, lelies, gekleurde kralen, tranen die van de stam van de Heliaden zijn gevallen. Dat is nog niet alles, hij kleedt haar in kostbare stoffen; aan haar vingers schitteren diamanten; aan haar oren, lichte oorringen; om haar hals hangt hij gouden kettingen: alles staat haar goed, en naakt lijkt ze nog mooier. Hij legt haar neer op met purper uit Sidon gekleurde kussen; hij noemt haar zijn bedgenote; hij aanschouwt haar terwijl ze op het zachte dons ligt: hij denkt dat ze het voelt.
Het was het feest van Venus. Heel Cyprus vierde deze beroemde dag. Het goud schittert op de gebogen hoorns van de sneeuwwitte vaarzen die van alle kanten onder het mes vallen; de wierook rookt: Pygmalion legt zijn offer op het altaar en terwijl hij daar staat zegt hij met een schuchtere stem: “Grote goden, als alles voor u mogelijk is, geef mij dan een vrouw naar mijn hart.”
Hij durft de ivoren maagd niet bij naam te noemen; maar, zegt hij, ”laat haar lijken op de ivoren maagd." Venus hoort het; de blonde Venus, die zelf haar feesten voorzit, begrijpt de wensen die hij heeft geuit; en, als een gelukkig voorteken van haar goddelijke bescherming, ontbrandt de vlam driemaal, driemaal flakkert het vuur omhoog de lucht in.
Hij keert terug, hij snelt naar het voorwerp van zijn denkbeeldige vlam, hij buigt zich over het bed, hij bedekt het beeld met kussen. Goden! haar lippen zijn lauw; hij brengt zijn mond opnieuw dichterbij. Met een trillende hand tast hij het hart af: het ontroerde ivoor wordt week, het heeft zijn oorspronkelijke hardheid verloren; het buigt onder de vingers, het geeft mee. Zoals de was van de Hymettus zacht wordt in het daglicht, en, gevormd door de duim van de ambachtsman, duizend vormen aanneemt en zich leent voor duizend verschillende toepassingen.
Pygmalion is verbaasd; hij geniet schuchter van zijn geluk, hij is bang zich te vergissen; zijn hand drukt en drukt nogmaals die van haar die zijn wensen vervult. Ze bestaat. De ader zwelt op en duwt de vinger weg die haar zoekt; dan, pas dan, stort de kunstenaar uit Paphos, in een uitbarsting van dankbaarheid, zijn hele hart uit aan de voeten van Venus. Eindelijk drukt zijn mond zich niet langer op een koude mond. De maagd voelt de kussen die hij haar geeft; ze voelt ze, want ze is rood geworden; haar schuchtere ogen openen zich voor het licht, en voor het eerst ziet ze de hemel en haar minnaar.
Deze bruiloft is het werk van de godin; zij staat er voor. Toen de maan negen keer haar sikkel had samengevoegd en haar stralende schijf had gevuld, kwam Paphos tot leven, en het eiland erfde haar naam. Jij bent uit hetzelfde bloed geboren, o ongelukkige Cinyre, jij die tot de meest fortuinlijke stervelingen zou zijn gerekend, als je geen vader was geweest.
